Δημόσιες συμβάσεις με κοινωνικούς όρους: πώς μια ΚοινΣΕπ κερδίζει έργα από δήμους

Κάθε δήμος αγοράζει κάθε χρόνο υπηρεσίες που θα μπορούσε να παρέχει μια ΚοινΣΕπ: καθαρισμό σχολείων, συντήρηση πρασίνου, catering για εκδηλώσεις, φύλαξη, μεταφορές, προγράμματα για ηλικιωμένους. Τις περισσότερες φορές η σύμβαση πηγαίνει σε μια συνηθισμένη εταιρεία. Δεν το κάνει από κακή πρόθεση. Ο υπάλληλος που ετοιμάζει τον διαγωνισμό απλώς δεν ξέρει ότι υπάρχει άλλος δρόμος, ή δεν ξέρει ότι υπάρχει ΚοινΣΕπ στην περιοχή.

Ο νόμος δίνει τουλάχιστον τέσσερις τρόπους για να δουλέψει μια ΚοινΣΕπ με το Δημόσιο. Κανένας δεν είναι υποχρεωτικός για τον δήμο. Όλοι όμως είναι νόμιμοι, και ένας καλά ενημερωμένος δήμαρχος ή αντιδήμαρχος μπορεί να τους χρησιμοποιήσει.

1. Προγραμματική σύμβαση (ν. 4430/2016, άρθρο 6)

Οι φορείς Κ.ΑΛ.Ο. μπορούν να συνάπτουν προγραμματικές συμβάσεις με το Δημόσιο, τον ευρύτερο δημόσιο τομέα και τους ΟΤΑ πρώτου και δεύτερου βαθμού. Αντικείμενο είναι η μελέτη ή η εκτέλεση έργων κοινωνικής ωφέλειας που εμπίπτουν στους καταστατικούς σας σκοπούς.

Οι κανόνες είναι συγκεκριμένοι:

• η σύμβαση ορίζει αντικείμενο, προϋπολογισμό, χρονοδιάγραμμα, πηγές χρηματοδότησης, φορέα παρακολούθησης και ρήτρες,
• περνά από τον προληπτικό έλεγχο νομιμότητας του Ελεγκτικού Συνεδρίου, όπου απαιτείται,
• αναρτάται στη Διαύγεια μέσα σε 5 εργάσιμες ημέρες και καταχωρίζεται στο Μητρώο Κ.ΑΛ.Ο. στην ίδια προθεσμία, αλλιώς είναι άκυρη,
• μπορεί να χρηματοδοτηθεί από το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων, τον τακτικό προϋπολογισμό ή τους προϋπολογισμούς των μερών,
• επιτρέπεται η παραχώρηση χρήσης κτιρίων και εξοπλισμού, όχι όμως η απόσπαση προσωπικού.

Η προγραμματική σύμβαση ταιριάζει σε συνεργασίες με κοινό κοινωνικό στόχο, για παράδειγμα ένα πρόγραμμα κοινωνικής κουζίνας που ο δήμος στεγάζει και η ΚοινΣΕπ λειτουργεί. Δεν είναι παράκαμψη του διαγωνισμού. Αν στην ουσία ο δήμος αγοράζει μια υπηρεσία έναντι αμοιβής, υπάρχει σοβαρός κίνδυνος να θεωρηθεί δημόσια σύμβαση που έπρεπε να γίνει με τον ν. 4412/2016. Σχεδιάστε την με νομικό σύμβουλο και με τον δήμο από κοινού.

2. Συμβάσεις με επιφύλαξη (ν. 4412/2016, άρθρο 20)

Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ισχυρό εργαλείο. Το άρθρο 20, που ενσωματώνει το άρθρο 20 της Οδηγίας 2014/24/ΕΕ, επιτρέπει στις αναθέτουσες αρχές να επιφυλάσσουν το δικαίωμα συμμετοχής σε έναν διαγωνισμό αποκλειστικά για:

• Προστατευμένα Παραγωγικά Εργαστήρια,
• ΚοιΣΠΕ,
• ΚοινΣΕπ Ένταξης,
• κάθε οικονομικό φορέα που έχει ως κύριο καταστατικό σκοπό την κοινωνική και επαγγελματική ένταξη ατόμων με αναπηρία ή μειονεκτουσών ομάδων, με περισσότερο από 30% των εργαζομένων του από αυτές τις ομάδες.

Η προκήρυξη πρέπει να αναφέρει ρητά το άρθρο 20. Ο διαγωνισμός γίνεται κανονικά, αλλά ανταγωνίζεστε μόνο με φορείς σαν τον δικό σας.

Δύο σημεία θέλουν προσοχή. Πρώτο: το άρθρο αναφέρεται ακόμη στις «ΚοινΣΕπ Ένταξης του ν. 4019/2011», τον νόμο που αντικατέστησε ο ν. 4430/2016. Η λογική ερμηνεία είναι ότι καλύπτει τις σημερινές ΚοινΣΕπ Ένταξης, αλλά σχετική νομολογία δεν βρήκαμε. Δεύτερο: μια ΚοινΣΕπ Συλλογικής και Κοινωνικής Ωφέλειας μπαίνει μόνο μέσω της τέταρτης κατηγορίας, δηλαδή αν πάνω από το 30% των εργαζομένων της ανήκουν σε μειονεκτούσες ομάδες. Η διαφορά ανάμεσα στις κατηγορίες ΚοινΣΕπ εξηγείται στο άρθρο για τα είδη ΚοινΣΕπ.

Ο νόμος προβλέπει ότι με προεδρικό διάταγμα θα οριστεί υποχρεωτικό ελάχιστο ποσοστό συμβάσεων με επιφύλαξη. Τέτοιο διάταγμα δεν βρήκαμε. Άρα σήμερα η επιφύλαξη είναι δυνατότητα, όχι υποχρέωση της αναθέτουσας αρχής. Γι' αυτό ο δήμος πρέπει να ξέρει ότι υπάρχει.

3. Ειδικές επιφυλάξεις για κοινωνικές υπηρεσίες (άρθρο 110)

Για ορισμένες υπηρεσίες υγείας, κοινωνικές και πολιτιστικές (με συγκεκριμένους κωδικούς CPV), το άρθρο 110 επιτρέπει επιφύλαξη σε φορείς που:

• έχουν αποστολή δημόσιας υπηρεσίας,
• επανεπενδύουν τα κέρδη τους,
• έχουν συμμετοχική διοίκηση.

Αυτή η περιγραφή ταιριάζει σχεδόν λέξη προς λέξη με μια ΚοινΣΕπ. Η σύμβαση διαρκεί έως τρία χρόνια, και ο ίδιος φορέας δεν μπορεί να έχει πάρει σύμβαση με αυτό το άρθρο από την ίδια αρχή την τελευταία τριετία. Γενικότερα, οι κοινωνικές υπηρεσίες του Παραρτήματος XIV ακολουθούν ένα ελαφρύτερο καθεστώς ανάθεσης (άρθρα 107–109).

4. Απευθείας ανάθεση (άρθρο 118)

Για μικρά ποσά δεν χρειάζεται διαγωνισμός. Η απευθείας ανάθεση επιτρέπεται για συμβάσεις έως 30.000 ευρώ, και έως 60.000 ευρώ για έργα και για τις κοινωνικές και λοιπές ειδικές υπηρεσίες των άρθρων 107–110. Η απόφαση ανάθεσης δημοσιεύεται στο ΚΗΜΔΗΣ, αλλιώς η σύμβαση είναι άκυρη. Πάνω από 2.500 ευρώ χρειάζεται γραπτό συμφωνητικό.

Για πολλές ΚοινΣΕπ, εδώ ξεκινά η σχέση με τον δήμο: ένα catering για μια εκδήλωση, μια μικρή συντήρηση, ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα. Μια καλή πρώτη δουλειά ανοίγει την πόρτα για τις επόμενες.

Θυμηθείτε όμως τον περιορισμό για τις ΚοινΣΕπ Συλλογικής Ωφέλειας: τα έσοδα από Δημόσιο και ΟΤΑ δεν μπορούν να ξεπερνούν το 65% του συνόλου σε βάθος τριετίας (ν. 4430/2016, άρθρο 14 παρ. 8). Οι ΚοινΣΕπ Ένταξης εξαιρούνται από αυτό το όριο.

Κοινωνικά κριτήρια σε κανονικούς διαγωνισμούς

Ακόμη και χωρίς επιφύλαξη, ο ν. 4412/2016 επιτρέπει στον δήμο να δίνει μονάδες για κοινωνικές πτυχές. Στο κριτήριο της βέλτιστης σχέσης ποιότητας-τιμής (άρθρο 86) μπορούν να μετρούν:

• η απασχόληση εργαζομένων από ευάλωτες ομάδες κατά τον ν. 4430/2016,
• η κοινωνική και εργασιακή ένταξη,
• η καταπολέμηση των διακρίσεων,
• η ισότητα των φύλων.

Το άρθρο 130 επιτρέπει επίσης ειδικούς όρους εκτέλεσης με κοινωνικό χαρακτήρα, εφόσον συνδέονται με το αντικείμενο. Για παράδειγμα, ότι ένα μέρος του προσωπικού που θα απασχοληθεί στη σύμβαση θα προέρχεται από ανέργους της περιοχής. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει εκδώσει πρακτικό οδηγό με παραδείγματα, το «Buying Social» (2η έκδοση, 2021), που αξίζει να στείλετε στο τμήμα προμηθειών του δήμου σας.

Πρακτικά βήματα

1. Εγγραφείτε στο ΕΣΗΔΗΣ (promitheus.gov.gr). Μετά τον ν. 5218/2025, το σύστημα είναι υποχρεωτικό για συμβάσεις πάνω από 30.000 ευρώ, όχι για τις απευθείας αναθέσεις. Η εγγραφή όμως παίρνει χρόνο, οπότε κάντε την πριν τη χρειαστείτε.
2. Παρακολουθήστε τη Διαύγεια και το ΚΗΜΔΗΣ. Ψάξτε τι ανέθεσε ο δήμος σας τα τελευταία δύο χρόνια σε υπηρεσίες που μπορείτε να προσφέρετε, σε ποιον και με τι ποσό. Είναι η καλύτερη προετοιμασία για μια συνάντηση.
3. Κρατήστε το Πιστοποιητικό Μέλους σε ισχύ και τον απολογισμό ενημερωμένο. Θα σας ζητηθούν.
4. Ζητήστε συνάντηση με τον αρμόδιο αντιδήμαρχο και το τμήμα προμηθειών μαζί. Φέρτε ένα μονοσέλιδο: ποιοι είστε, τι κάνετε, ποιους απασχολείτε, ποια άρθρα του νόμου επιτρέπουν τη συνεργασία. Ο υπάλληλος που θα ετοιμάσει τον διαγωνισμό χρειάζεται να ξέρει ότι το άρθρο 20 υπάρχει και πώς γράφεται στην προκήρυξη.
5. Γίνετε ορατοί. Ο δήμος που ψάχνει ΚοινΣΕπ στην περιοχή του πρέπει να σας βρει. Καταχωριστείτε στον Πανελλήνιο Κατάλογο ΚοινΣΕπ και φτιάξτε μια ιστοσελίδα με τα στοιχεία σας.

Αν ετοιμάζετε πρόταση για προγραμματική σύμβαση ή θέλετε κάποιον να διαβάσει μια προκήρυξη μαζί σας, η Hellenic Solution Κοιν.Σ.Επ. μπορεί να βοηθήσει ως Φορέας Στήριξης.

Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά νομική συμβουλή. Ο ν. 4412/2016 τροποποιείται συχνά. Οι παραπομπές αφορούν την κωδικοποίηση του Οκτωβρίου 2026.

Πηγές

• Ν. 4430/2016, άρθρα 6 και 14 παρ. 8
• Ν. 4412/2016, άρθρα 18, 20, 86, 107-110, 118, 130 (κωδικοποίηση έως ν. 5313/2026)
• Ν. 5218/2025, άρθρο 11 (ΕΣΗΔΗΣ)
• Οδηγία 2014/24/ΕΕ, άρθρα 20 και 77
• Κατ' εξουσιοδότηση Κανονισμός (ΕΕ) 2025/2152 (κατώτατα όρια 2026-2027)
• Ευρωπαϊκή Επιτροπή, «Buying Social», 2η έκδοση (2021)